Cemil Meriç

Kronoloji: Aptalların tarihi.

Her Mayıs Balzac'la yeniden doğarım. Dante için Vergilius ne idi bilmiyorum.

Dahi, münzevi bir yıldız; anasız doğan çocuk, anasız doğan ve zürriyetsiz ölen. Zirveden zirveye akseden şarkı.

Diderot'un delişmen bir kahramanı, ne lüzum var dahiye der, dünyanın başına dert açan hep o. Deha tabiatın en tehlikeli armağanı... Dahinin tabiat üstü bir yardımcısı yok. Tek yardımcısı beyni.

Mukaddime bulutları dağıtan bir rüzgâr. "Scienza Nuova" teolojinin sisleri arkasında çakan bir şimşek. İbn-i Haldun akıl, Vico seziş. İkisi de zirvededir. Tunuslu filozof bir kartal gibi yükselir bulutlara. İtalyan zirveye tırnakları ile tırmanır.

Yaratan'ın elinden çıkarken her şey güzelmiş, kime göre güzel? Evren bir ham madde deposu. Her şeyi biçimlendiren insan; güzel de iyi de insan icadı.

Tarihin mimarı: İsyan; kadere, zamana, insana.

Tarihi yaratan, fertle yığın arasındaki anlaşmazlık.

Voltaire'in kahkahası baykuşun ulumasından farksız, yakın harabelerin rüyasıyla sermest bir baykuşun... Bu çökmeye hazır medeniyet üç sütün üzerinde duruyor; süngü, açlık, fuhuş. Fransa yorgundur, zaferden yorgun, sefahetten yorgun.

Koestler ya komiser ya Yogi diyor. Gandi zirvelere yükselen üçüncü yolun müjdecisi... Düşmanı dost ederek yok etmek. Küçültmek değil küçülmekten kurtarmak. Tek düşman var aldanan... Savaş bir irşat. Savaş, ışıkla karanlığın diyaloğu. Düşman, gözü bağlı olandır. Savaşın amacı, bu bağları çözmek; kinin, öfkenin, peşin hükmün, küçümseyişin bağlarını, güvensizliğin, inadın bağlarını... Zor hayvana yakışır.

Kutuplar arasında ahenk kurulmadıkça insanlık tehlikededir.

Rasyonelden irrasyonele itildiğimizin farkıda değiliz... Belki de medeniyet uyuyor ve zaman zaman rüya görüyor.

Kendini tanımak, marifetlerin marifeti.

Raskolnikov sarsıntı geçiren bir toplumda yapayalnızdır. Dosto gibi. Şuuraltı (psikanaliz) her istediğini kolayca elde eden mutlu azınlığın imtiyazı.

Şiddeti yok eden şiddet, yalanların en alçakçası değilse vehimlerin en şairanesi. Her kavganın ezelî mazereti: Son kavga olmak.

Şark Sadi’den Gandi’ye kadar aksi kanaatte: “Yemin ederim ki, dünyanın bütün toprakları bir tek insanın kanını akıtmaya değmez.”

Yığın hale (şimdiye) hükmeder, büyük adam istikbale (geleceğe).

Din, Avrupa için bir afyondur, bütün ideolojiler gibi.

Batı’nın düşünce tarihi akılla naklin mücadele tarihi.

Kültür, kaypaklığı, müphemiyeti ve seyyaliyetiyle Avrupa’dır. Tarif edilmeyen, edilemeyen bir kelime.

Kültür, Homo ekonomikus’un kanlı fetihlerini gizlemeye çalışan birer şal.

İrfan, kemale açılan kapı, amelle taçlanan ilim.

İrfan, düşüncenin bütün kutuplarını kucaklayan bir kelime.

Batı'dan gelen hiçbir "izm" masum değildir.